ท่องไปในโครงการ : คน-ช้างป่า อยู่ร่วมกันด้วยนวัตกรรม

43

44

เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูหลวง จังหวัดเลย เป็นพื้นที่อนุรักษ์ มีพื้นที่กว้างใหญ่ กว่า ๕๖๐,๕๙๓ ไร่ ถูกแวดล้อมด้วยการตั้งถิ่นฐานของชุมชนและการขยายตัวของพื้นที่การเกษตรของราษฎร เช่น ข้าว ข้าวโพด มันสำปะหลัง อ้อย กล้วย ลูกเดือย เป็นต้น โดยเฉพาะพื้นที่ที่ราษฎรได้ขยายพื้นที่ทำกินนั้น เดิมเป็นแหล่งอาหารของช้างป่า ประกอบกับพืชไร่ส่วนใหญ่เป็นพืชที่เป็นอาหารช้างป่าได้ จึงเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ช้างป่าออกไปหากินนอกเขตฯ และทำความเสียหายต่อพืชไร่ของราษฎรที่ปลูกไว้ได้รับความเดือดร้อน โดยเฉพาะทางด้านทิศตะวันออกและทิศใต้ของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูหลวง ซึ่งอยู่ในท้องที่อำเภอวังสะพุง และอำเภอภูหลวง ช้างป่าได้ออกไปหากินนอกเขตฯ และทำความเสียหายทำลายพืชไร่ของราษฎรที่ปลูกไว้อยู่เป็นประจำ โอกาสที่ช้างป่าจะถูกทำร้ายบาดเจ็บเสียชีวิตจึงมีมากไปด้วยเช่นกัน

เมื่อปี ๒๕๔๒ สมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินีนาถ ได้มีพระราชดำริให้ดำเนินโครงการปลูกพืชอาหารช้าง ในพื้นที่ป่าธรรมชาติภายในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูหลวง เพื่อเป็นหนทางหนึ่งที่จะช่วยป้องกันไม่ให้ช้างออกไปหากินนอกเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ซึ่งช้างจะออกไปทำความเสียหายให้กับพืชสวนไร่นาของชาวบ้าน และเป็นสาเหตุให้ช้างถูกทำร้ายถึงกับเสียชีวิต

ดังนั้น เพื่อเป็นการสนองพระราชดำริ สมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินีนาถ ในการแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนดังกล่าว จึงได้มีโครงการฟื้นฟูอาหารช้างป่าภูหลวงอันเนื่องมาจากพระราชดำริขึ้น ตั้งแต่ปี ๒๕๔๓ เป็นต้นมาจนถึงปัจจุบัน ซึ่งได้ดำเนินการปรับปรุงแหล่งน้ำสำหรับสัตว์ป่าโดยการจัดทำฝายชะลอความชุ่มชื้น (Check dam) แบบต่าง ๆ สร้างโป่งเทียมเพื่อเพิ่มแหล่งเกลือแร่ให้กับสัตว์ป่า เพาะชำกล้าไผ่หนามเพื่อปลูกเป็นรั้วป้องกันช้างป่า เพาะชำกล้าไผ่เพื่อปลูกเป็นอาหารสำหรับช้างป่า ปลูกพืชอาหารสำหรับช้างป่า เช่น ไผ่ กล้วย หว้า มะม่วงป่า มะไฟป่าเป็นต้น จัดทำทุ่งหญ้าสำหรับสัตว์ป่า ติดตามช้างป่าออกนอกพื้นที่ และในปี ๒๕๕๙ ได้มีการจัดอบรมส่งเสริมเกษตรกรต้นแบบการใช้รั้วรังผึ้งป้องกันพื้นที่เกษตรจากการทำลายของช้างป่า

45

รั้วรังผึ้ง : นวัตกรรมทำได้

ด้วยหลักคิดที่จะทำให้คนกับช้างป่าที่อยู่ร่วมกันได้อย่างยั่งยืนจึงมีความสำคัญ เพื่อให้เกิดการปฏิบัติในพื้นที่อย่างเป็นรูปธรรม เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูหลวงจึงคิดค้นนวัตกรรมรั้วรังผึ้งป้องกันช้างป่า ซึ่งได้องค์ความรู้มาจาก Beehive fence construction manual โดย Dr.Lucy E. King . 2012 ได้ทำการศึกษาประสิทธิภาพการใช้รั้วรังผึ้งป้องกันพื้นที่เกษตรจากช้างป่าในประเทศเคนยา ดังนั้น สถานีวิจัยสัตว์ป่าภูหลวง จังหวัดเลย จึงได้นำนวัตกรรมนี้ไปขยายผลในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากช้างป่าที่เข้ามาหากินในพื้นที่เกษตรกรรมรอบเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูหลวง (อำเภอภูเรือ อำเภอภูหลวง และอำเภอวังสะพุง จังหวัดเลย)

รั้วรังผึ้งนั้น ได้เริ่มต้นที่ประเทศเคนยา โดยการสังเกตพฤติกรรม หลายครั้งที่ช้างป่าวิ่งหรือเดินหนีออกห่างจากฝูงผึ้งและรังผึ้ง พื้นที่ที่มีผึ้งอาศัยอยู่ คลื่นเสียงความถี่ต่ำของการบินของผึ้ง มีผลต่อการระแวดระวังภัยของช้าง โดยช้างป่าที่มีประสบการณ์จะถ่ายทอดพฤติกรรมการจดจำด้านลบ มาสู่รุ่นต่อรุ่น ซึ่งผึ้งจะบินวนรอบ ๆ ที่ดวงตา ปลายงวง และบริเวณผิวหนังที่บางตรงหูของช้างป่า สามารถทำให้ช้างป่า เกิดความเจ็บปวดหรือรำคาญได้ โดยผึ้งที่ใช้เลี้ยงนั้นเป็นผึ้งพันธุ์จากต่างประเทศ ที่นำมาเลี้ยงเมื่อ ๒๐ ปีก่อน มีนิสัยไม่ดุร้าย สามารถเก็บน้ำหวานได้ปริมาณมาก เรียกว่าพันธุ์อิตาเลียน ลักษณะตัวจะมีสีเหลือง สามารถเลี้ยงในบ้านเราได้ดี

การติดตั้งเสารั้วรังผึ้ง จะประกอบไปด้วย เสาไม้ไผ่ ยาว ๑.๖๕ เมตร ๒ ต้น ขุดหลุมฝังเสาลึก ๐.๓ เมตร โดยมีระยะห่างจากเสา ๑.๗ เมตร ติดตั้งคานไม้ไผ่ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๐.๐๕ เมตร ยาว ๑.๖ เมตร เพื่อเสริมสร้างความแข็งแรงในการรองรับน้ำหนักของกล่องผึ้งระยะห่างของรังผึ้งแต่ละชุด ชุดละ ๖ เมตร ควรทาน้ำมันเครื่องเก่า ทาบริเวณรอบเสาเพื่อป้องกันมดแดงหรือศัตรูของผึ้ง ต้องทาอย่างน้อย ๓ วัน หรือหมดกลิ่น เตรียมเชือกสำหรับแขวนกล่องผึ้ง โดย ๑ กล่อง ใช้เชือก ๒ เส้น ความยาว ๑.๘ เมตร กล่องผึ้งแต่ละกล่องห่างกันประมาณ ๗ เมตร

46

“เรียนรู้อยู่ร่วมกัน”  ช้างป่า : คน : ธรรมชาติ

โครงการฟื้นฟูอาหารช้างป่าภูหลวงอันเนื่องมาจากพระราชดำริ เป็นอีกหนึ่งในพระมหากรุณาธิคุณของ สมเด็จพระนางเจ้า ฯ พระบรมราชินีนาถ ดำเนินงานมาอย่างต่อเนื่องในหลากหลายกิจกรรมได้ช่วยลดความขัดแย้งระหว่างคนกับช้าง ช่วยทำให้มีแหล่งน้ำและแหล่งอาหารสำหรับช้างป่า จำนวน ๑๐๕ ตัว ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูหลวง ให้มีความอุดมสมบูรณ์ขึ้นตลอดจนการใช้นวัตกรรมรั้วรังผึ้งป้องกันพื้นที่เกษตรจากการทำลายของช้างป่า ขณะนี้ได้ดำเนินการนำร่องในแปลงของเกษตรกร ๓ ราย หากประสบผลสำเร็จจะได้นำไปขยายผลให้แก่พื้นที่ใกล้เคียงและพื้นที่อื่น ๆ ต่อไป

Print

นางสาวสุดารัตน์ ชัยชะนะ
กองประสานงานโครงการพื้นที่ ๒ สำนักงาน กปร.